Dieta optymalna, nazywana też dietą Kwaśniewskiego, to kontrowersyjny model żywienia opracowany przez Jana Kwaśniewskiego w 1966 roku. Zakłada bardzo duży udział tłuszczu, głównie zwierzęcego, przy silnym ograniczeniu węglowodanów i białka. Nie jest tym samym co współczesna dieta ketogeniczna, a polskie instytucje medyczne nie zalecają jej jako długoterminowego sposobu żywienia.
Czym jest dieta optymalna?
Dieta optymalna jest wysokotłuszczowym i niskowęglowodanowym modelem żywienia stworzonym przez Jana Kwaśniewskiego, lekarza zajmującego się między innymi balneologią. Jej założenia zostały przedstawione w latach 60. XX wieku. Twórca uważał, że właściwe proporcje białka, tłuszczu i węglowodanów mogą poprawiać funkcjonowanie organizmu oraz pomagać w leczeniu różnych chorób.
W praktyce jadłospis opiera się przede wszystkim na tłustym mięsie, podrobach, jajach, maśle, smalcu i pełnotłustym nabiale. Ogranicza natomiast pieczywo, kasze, ryż, ziemniaki, większość owoców, nasiona roślin strączkowych i inne produkty będące źródłem węglowodanów. Z tego powodu dieta od początku budziła spory w środowisku medycznym.
Na czym polegają zasady diety optymalnej?
Podstawą modelu jest tak zwana złota proporcja. Jan Kwaśniewski zakładał, że na każdy 1 g białka powinno przypadać:
- 2,5–3,5 g tłuszczu,
- 0,3–0,5 g węglowodanów,
- niewielka ilość produktów roślinnych, dobieranych głównie pod kątem zawartości węglowodanów.
W założeniu twórcy nie trzeba było rygorystycznie liczyć kalorii. To jednak nie oznacza, że energia z pożywienia nie ma znaczenia. Spadek masy ciała zachodzi wtedy, gdy organizm otrzymuje mniej energii, niż zużywa. Początkowe zmniejszenie masy ciała przy bardzo małej podaży węglowodanów wynika często z utraty glikogenu i związanej z nim wody, a nie wyłącznie z redukcji tkanki tłuszczowej.
W modelu Kwaśniewskiego zaleca się też ograniczanie soli. Trzeba przy tym pamiętać, że duże ilości sodu mogą znajdować się już w produktach takich jak wędliny, sery i przetwory mięsne.
Co można jeść na diecie optymalnej?
Produkty przypisywane diecie optymalnej można podzielić na grupy preferowane oraz mocno ograniczane lub wykluczane:
| Kategoria | Produkty preferowane | Produkty ograniczane lub wykluczane |
|---|---|---|
| Mięso i ryby | Tłuste mięsa, boczek, bekon, tłuste ryby, podroby | Chude mięso, jeśli zastępuje tłuste źródła energii |
| Tłuszcze | Smalec, słonina, masło, tłuste sosy, majonez | Produkty o małej zawartości tłuszczu |
| Nabiał i jaja | Żółtka jaj, śmietana, masło, tłuste sery | Chudy nabiał i produkty o obniżonej zawartości tłuszczu |
| Warzywa i owoce | Niewielkie ilości warzyw niskoskrobiowych i owoców jagodowych | Większość owoców, ziemniaki, bataty i warzywa skrobiowe |
| Produkty zbożowe i strączki | Brak stałego miejsca w klasycznym modelu | Pieczywo, ryż, makarony, kasze, mąka, fasola, soczewica, ciecierzyca |
Tak skomponowany jadłospis dostarcza dużo tłuszczów nasyconych, a jednocześnie ma małą zawartość błonnika, potasu, magnezu i witaminy C. Właśnie ten profil żywieniowy jest jednym z głównych powodów krytyki diety przez specjalistów.
Dieta optymalna a dieta ketogeniczna – czym się różnią?
Oba modele ograniczają węglowodany i zwiększają udział tłuszczu, dlatego bywają uznawane za tożsame. Różnice dotyczą jednak proporcji makroskładników, jakości tłuszczu, podaży białka i celu stosowania.
| Cecha | Dieta optymalna | Dieta ketogeniczna |
|---|---|---|
| Główne założenie | Energia ma pochodzić przede wszystkim z dużej ilości tłuszczu zwierzęcego | Osiągnięcie i utrzymanie stanu ketozy |
| Źródła tłuszczu | Smalec, słonina, masło, tłuste mięso, podroby | Może obejmować oliwę, awokado, orzechy, nasiona, ryby i tłuszcze zwierzęce |
| Białko | Silnie ograniczone według proporcji przyjętej przez twórcę | Zwykle umiarkowane, zależnie od celu i odmiany diety |
| Warzywa | Mocno ograniczone | Najczęściej obecne w większej ilości, jeśli mają mało skrobi |
| Zaplecze naukowe | Brak długoterminowych badań z randomizacją potwierdzających bezpieczeństwo tego modelu | Lepsza dokumentacja w wybranych zastosowaniach, między innymi w padaczce lekoopornej |
Dieta ketogeniczna nie jest automatycznie zdrowa, ponieważ jej bezpieczeństwo zależy od składu jadłospisu i stanu zdrowia. Nie można jednak przenosić wyników badań nad klinicznymi odmianami keto na dietę Kwaśniewskiego. To dwa różne modele, mimo wspólnego ograniczenia węglowodanów.
Czy dieta optymalna jest bezpieczna?
Według stanowiska Komitetu Terapii Polskiej Akademii Nauk z 1999 roku dieta optymalna Jana Kwaśniewskiego była uznana za szkodliwą dla zdrowia. Instytut Żywności i Żywienia w późniejszej ocenie wskazywał na przekroczenie podaży cholesterolu, retinolu i żelaza oraz niedobory potasu, wapnia, magnezu i witaminy C. Są to oceny instytucjonalne, które należy odróżnić od twierdzeń autora i relacji osób stosujących tę dietę.
Najpoważniejsze zastrzeżenia dotyczą dużej ilości tłuszczów nasyconych. Współczesne zalecenia kardiologiczne wskazują, aby ich udział w diecie był ograniczony, zwykle do mniej niż 10% energii. Dieta optymalna opiera się natomiast na produktach, które mogą dostarczać ich znacznie więcej. U części osób może to pogarszać profil lipidowy, zwłaszcza zwiększać stężenie cholesterolu LDL.
Ograniczenie warzyw, owoców, produktów pełnoziarnistych i strączków zmniejsza podaż błonnika. Może to sprzyjać zaparciom i utrudniać dostarczenie składników mineralnych. Przy źle zbilansowanym jadłospisie pojawia się też ryzyko niedoboru witaminy C, potasu, magnezu i wapnia. Duża ilość produktów odzwierzęcych może z kolei dostarczać nadmiaru cholesterolu, retinolu i żelaza.
Krótki spadek masy ciała nie rozstrzyga o bezpieczeństwie diety. Redukcja masy może wynikać z mniejszej podaży energii, ograniczenia glikogenu i zmniejszonego apetytu, ale nie dowodzi, że model chroni serce ani że nadaje się do wieloletniego stosowania. Dla samej diety optymalnej brakuje długoterminowych badań klinicznych, które potwierdzałyby jej bezpieczeństwo.
Do najważniejszych powodów medycznej krytyki tego sposobu żywienia należą:
- możliwe pogorszenie profilu lipidowego, w tym wzrost stężenia LDL,
- większe obciążenie układu sercowo-naczyniowego przy dużej podaży tłuszczów nasyconych,
- niedostateczna ilość błonnika i zwiększone ryzyko zaparć,
- ryzyko niedoboru witaminy C, potasu, magnezu i wapnia,
- trudność w bezpiecznym stosowaniu przy chorobach przewlekłych i leczeniu farmakologicznym.
Dieta optymalna nie jest zalecana przez polskie instytucje medyczne jako uniwersalny ani długoterminowy model żywienia.
Szczególnej ostrożności wymagają osoby z chorobami serca, zaburzeniami lipidowymi, chorobami nerek lub wątroby, dną moczanową, kamicą żółciową, cukrzycą typu 1, a także kobiety w ciąży i osoby przyjmujące leki wpływające na gospodarkę glukozową. Przy chorobach przewlekłych nie należy samodzielnie wprowadzać tak restrykcyjnego jadłospisu.
Dieta optymalna może dawać szybkie, krótkoterminowe zmiany masy ciała, ale nie ma wystarczających dowodów, aby uznać ją za bezpieczny sposób żywienia. Jej bardzo wysoka zawartość tłuszczów zwierzęcych i mała różnorodność produktów sprawiają, że współczesne zalecenia żywieniowe kierują się w inną stronę – ku większemu udziałowi warzyw, produktów roślinnych, ryb i tłuszczów nienasyconych.
Artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem ani dietetykiem. Przed wprowadzeniem diety wysokotłuszczowej skonsultuj się ze specjalistą, szczególnie jeśli chorujesz przewlekle lub przyjmujesz leki.
