Dieta trzustkowa opiera się na lekkostrawnych posiłkach z ograniczeniem błonnika i tłuszczu, ale nie oznacza głodówki ani całkowitego wykluczenia tłuszczów. Zakres ograniczeń zależy od tego, czy występuje ostre, czy przewlekłe zapalenie trzustki, a także od indywidualnej tolerancji i stosowania enzymów trzustkowych.
Czym jest dieta trzustkowa?
Jej celem jest odciążenie przewodu pokarmowego, złagodzenie dolegliwości i zapobieganie niedożywieniu. Najczęściej wybiera się produkty łatwostrawne, o małej lub umiarkowanej zawartości tłuszczu i błonnika. Dieta nie powinna prowadzić do szybkiego chudnięcia ani niedoborów.
Przy ostrym zapaleniu trzustki sposób żywienia ustala lekarz, a posiłki wprowadza się stopniowo po opanowaniu ostrej fazy. Po wypisie dieta jest zwykle bardziej restrykcyjna i rozszerza się ją etapami. W przewlekłym zapaleniu trzustki, czyli PZT, najważniejsze jest długoterminowe utrzymanie prawidłowej masy ciała, regularności posiłków i dobrej tolerancji jedzenia.
Dieta trzustkowa – tabela produktów
Poniższe zestawienie ułatwia wybór produktów, ale nie zastępuje zaleceń lekarza lub dietetyka. Produkt dobrze tolerowany w okresie stabilizacji może powodować objawy podczas zaostrzenia.
| Grupa produktów | Dozwolone | Niewskazane |
|---|---|---|
| Zboża | Jasne pieczywo pszenne, biały ryż, drobny makaron, kasza manna, kuskus, płatki błyskawiczne, biszkopty | Pieczywo razowe i z otrębami, grube kasze, ryż brązowy, makarony pełnoziarniste, wypieki smażone |
| Mięso i ryby | Kurczak i indyk bez skóry, cielęcina, królik, chude ryby, takie jak dorsz lub morszczuk | Boczek, karkówka, żeberka, gęś, salami, pasztety, parówki, tłuste i wędzone ryby, mięso panierowane |
| Nabiał i jaja | Chudy twaróg, jogurt naturalny, kefir, mleko o obniżonej zawartości tłuszczu, jajka gotowane, omlet bez tłuszczu | Śmietana, tłuste sery, sery topione i pleśniowe, tłuste jogurty, jaja smażone na tłuszczu |
| Warzywa i owoce | Marchew, dynia, cukinia, ziemniaki, pietruszka, dojrzały banan, jabłko bez skórki, owoce jagodowe, najlepiej gotowane lub rozdrobnione | Kapusta, cebula, czosnek, warzywa strączkowe, grzyby, surowe warzywa w zaostrzeniu, suszone owoce, niedojrzałe owoce |
| Tłuszcze | Niewielkie ilości oliwy, oleju rzepakowego lub miękkiej margaryny, zgodnie z tolerancją | Smalec, słonina, łój, tłuste sosy, olej palmowy i kokosowy, duże ilości masła |
| Dodatki i napoje | Woda niegazowana, słaba herbata, kisiel, budyń, łagodne zioła, takie jak koperek, majeranek i bazylia | Alkohol, napoje gazowane, mocna kawa, ostre przyprawy, chipsy, fast food, czekolada i tłuste słodycze |
Jak przygotowywać posiłki?
Sam wybór chudego produktu nie wystarczy. Smażenie, panierowanie i obsmażanie mogą sprawić, że nawet dozwolone mięso lub ryba stanie się ciężkostrawna. W okresie zaostrzenia surowe warzywa i owoce często zastępuje się wersją gotowaną, pieczoną, przecieraną albo miksowaną.
Najlepiej sprawdzają się następujące sposoby przygotowania:
- Gotuj produkty w wodzie lub na parze, bez dodatku dużej ilości tłuszczu.
- Duś mięso i warzywa pod przykryciem, bez wcześniejszego obsmażania.
- Piecz ryby, mięso i warzywa w folii, pergaminie albo rękawie, bez tłustych sosów.
- Usuwaj skórki, pestki i widoczny tłuszcz, gdy nasilają dolegliwości.
Posiłki powinny być niewielkie i regularne. U wielu osób sprawdza się 4–6 porcji dziennie, mniej więcej co trzy godziny. Długotrwały post i późniejsze przejadanie się zwiększają ryzyko osłabienia oraz niedożywienia.
Tłuszcz i enzymy trzustkowe
Tłuszcz nie zawsze trzeba usuwać z jadłospisu do zera. Jest źródłem energii i umożliwia wchłanianie witamin A, D, E oraz K. Przy PZT jego ilość dobiera się do masy ciała, stanu odżywienia, objawów i tolerancji.
Jeżeli trzustka produkuje zbyt mało enzymów, tłuszcz może być gorzej trawiony. Szczególne znaczenie ma wtedy lipaza, czyli enzym rozkładający tłuszcze. Zalecone przez lekarza enzymy trzustkowe przyjmuje się razem z posiłkiem, ponieważ mogą poprawić wykorzystanie składników odżywczych. Nie należy samodzielnie ustalać dawki ani ograniczać tłuszczu do minimum bez konsultacji.
Utrzymująca się biegunka tłuszczowa, spadek masy ciała lub nasilający się ból brzucha wymagają oceny leczenia enzymatycznego i sposobu żywienia.
Najważniejsze zasady na start
Całkowicie zrezygnuj z alkoholu. W chorobach trzustki zalecane jest także zaprzestanie palenia, ponieważ oba czynniki mogą nasilać objawy i pogarszać przebieg PZT. Nie stosuj głodówek ani bardzo restrykcyjnych diet oczyszczających.
Jeśli po konkretnym produkcie pojawiają się wzdęcia, biegunka, tłuszczowy połysk stolca, nudności lub ból, zapisz reakcję i omów ją ze specjalistą. Dieta po ostrym zapaleniu oraz żywienie w PZT wymagają innego stopnia restrykcyjności, dlatego jadłospis najlepiej ustalić z gastroenterologiem lub dietetykiem klinicznym.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej ani indywidualnych zaleceń dietetyka klinicznego.
